W co grają ludzie? Recenzja Berne'a czy wciąż warto czytać?

W dzisiejszych czasach, kiedy relacje międzyludzkie stają się coraz bardziej złożone, a komunikacja bywa wyzwaniem, sięganie po klasykę psychologii może okazać się niezwykle cenne. Ten artykuł to szczegółowa recenzja książki Erica Berne'a "W co grają ludzie", która pomoże Ci podjąć świadomą decyzję, czy ta ponadczasowa pozycja zasługuje na miejsce w Twojej biblioteczce i czas na jej lekturę.

Dlaczego książka sprzed ponad 60 lat wciąż jest bestsellerem?

Kiedy w 1964 roku kanadyjski psychiatra Eric Berne wydał swoją książkę "W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich", prawdopodobnie nie przypuszczał, że stworzy dzieło, które przetrwa próbę czasu i na długie dziesięciolecia stanie się światowym bestsellerem. Mimo upływu ponad sześćdziesięciu lat od premiery, pozycja ta jest regularnie wznawiana, również w Polsce, i niezmiennie cieszy się ogromną popularnością. To świadczy o jej niezwykłej sile i uniwersalności, która wciąż rezonuje z czytelnikami na całym świecie.

Zastanawiam się często, co sprawia, że koncepcje z lat 60. XX wieku są nadal tak trafne i pomocne w opisie współczesnych relacji tych osobistych, zawodowych, a nawet cyfrowych. Odpowiedź wydaje się prosta: Berne dotknął sedna uniwersalnych mechanizmów ludzkich zachowań. Niezależnie od epoki, technologii czy kultury, ludzie wciąż dążą do uznania, boją się odrzucenia, próbują unikać odpowiedzialności lub manipulować innymi. Jego Analiza Transakcyjna dostarcza narzędzi do zrozumienia tych ponadczasowych wzorców, pomagając nam identyfikować ukryte motywy i schematy, które kształtują nasze interakcje. To właśnie ta głęboka prawda o ludzkiej naturze sprawia, że książka Berne'a pozostaje tak aktualna.

Klucz do zrozumienia siebie i innych: Czym jest Analiza Transakcyjna?

Centralnym filarem książki "W co grają ludzie" jest Analiza Transakcyjna (AT), teoria psychologiczna, która z czasem rozwinęła się również w skuteczną metodę psychoterapii. AT oferuje nam prosty, a jednocześnie głęboki wgląd w to, jak funkcjonujemy w relacjach z innymi. Jej fundamentem jest koncepcja "stanów Ja" (ego states) trzech spójnych systemów myśli, uczuć i zachowań, które każdy z nas posiada i które aktywują się w różnych sytuacjach.

• Rodzic: Ten stan Ja obejmuje zachowania, myśli i uczucia, które skopiowaliśmy od naszych rodziców lub innych znaczących autorytetów z dzieciństwa. Kiedy działamy z pozycji Rodzica, często powtarzamy ich wzorce, nawet nieświadomie. Berne wyróżnia dwa podtypy:
  • Rodzic Krytyczny: To wewnętrzny głos, który nakazuje, zakazuje, ocenia, krytykuje, często używając słów takich jak "powinieneś", "musisz", "to złe".
  • Rodzic Opiekuńczy: Przejawia się troską, wsparciem, pocieszaniem, dawaniem rad i dbaniem o innych.
• Dorosły: Stan Dorosłego to nasza racjonalna, obiektywna część. Działa "tu i teraz", analizuje fakty, przetwarza dane i podejmuje logiczne decyzje. Kiedy jesteśmy w stanie Dorosłego, jesteśmy zdolni do rozwiązywania problemów, planowania i realistycznej oceny sytuacji, bez wpływu przeszłych doświadczeń czy emocji.
• Dziecko: Ten stan Ja zawiera uczucia, myśli i zachowania pochodzące z naszego dzieciństwa. Kiedy działamy z pozycji Dziecka, reagujemy spontanicznie, emocjonalnie, często tak, jak reagowaliśmy jako dzieci. Wyróżniamy tu:
  • Dziecko Spontaniczne: Charakteryzuje się radością, kreatywnością, ciekawością, beztroską i autentycznością.
  • Dziecko Uległe: Dostosowuje się do oczekiwań innych, jest posłuszne, często boi się sprzeciwu.
  • Dziecko Zbuntowane: Przejawia się sprzeciwem, oporem, złością i buntowniczością wobec autorytetów.

Zrozumienie tych stanów Ja jest kluczowe, ponieważ to one kierują naszymi rozmowami i decyzjami w codziennych interakcjach. Kiedy wchodzimy w interakcję z inną osobą, dochodzi do "transakcji" wymiany komunikatów. Transakcje mogą być komplementarne (np. Rodzic do Dziecka, Dziecko do Rodzica) lub skrzyżowane (np. ja mówię z Dorosłego do Dorosłego, a Ty odpowiadasz z Dziecka do Rodzica), co często prowadzi do nieporozumień. Uświadomienie sobie, z jakiego stanu Ja komunikujemy się my sami i nasz rozmówca, pozwala nam świadomie kształtować relacje i unikać niepotrzebnych konfliktów.

"Gry", w które gramy na co dzień: Demaskujemy nieświadome schematy

Poza koncepcją stanów Ja, Berne wprowadził do psychologii rewolucyjne pojęcie "gier psychologicznych". Według niego, gry to nic innego jak powtarzalne, schematyczne zestawy transakcji międzyludzkich, które mają ukryty motyw i prowadzą do przewidywalnego, negatywnego "wyniku" lub "wypłaty". Nie są to zabawy w potocznym sensie, lecz skomplikowane, często nieświadome strategie, które ludzie stosują, aby osiągnąć pewne cele, zazwyczaj kosztem autentycznej intymności i bliskości.

Ukryte cele grania w gry są różnorodne. Często służą one unikaniu prawdziwej intymności, która wiąże się z ryzykiem i otwartością. Gry pozwalają nam strukturyzować czas w relacjach, wypełniając go interakcjami, które wydają się sensowne, ale w rzeczywistości są powierzchowne. Co więcej, dają nam "głaski" jednostki uwagi, które mogą być pozytywne (np. pochwała) lub negatywne (np. krytyka, współczucie), ale zawsze potwierdzają nasze istnienie. Niestety, "wypłata" z gry jest zazwyczaj negatywna: poczucie winy, złość, frustracja, smutek czy triumf nad drugą osobą. Berne pokazuje, że te negatywne emocje są często nieświadomym celem gracza, który w ten sposób potwierdza swoje głębokie przekonania o sobie i świecie.

Najpopularniejsze gry pod lupą: Czy rozpoznasz je w swoim życiu?

Berne w swojej książce opisuje dziesiątki gier, ale niektóre z nich stały się szczególnie rozpoznawalne i często występują w naszym życiu. Przyjrzyjmy się kilku z nich, abyś mógł sprawdzić, czy rozpoznajesz je w swoich interakcjach.

Jedną z najbardziej znanych gier jest "Gdyby nie ty". Mechanizm tej gry polega na obwinianiu partnera, rodziców, szefa lub okoliczności za własne niepowodzenia, ograniczenia i brak realizacji marzeń. Klasyczny przykład to kobieta, która mówi: "Gdyby nie ty, mogłabym rozwijać swoją karierę artystyczną". Psychologiczną "wypłatą" dla gracza jest zwolnienie z odpowiedzialności za podjęcie działania i utrzymanie status quo, często z poczuciem moralnej wyższości nad "przeszkodą".

Inna popularna gra to "Tak, ale…". Osoba grająca w tę grę prosi o radę, a następnie systematycznie odrzuca każdą propozycję, znajdując do niej kontrargumenty. Na przykład: "Powinienem zmienić pracę, ale nie ma nic ciekawego na rynku. Tak, ale tam trzeba dojeżdżać. Tak, ale tam są gorsze warunki". Psychologiczną "wypłatą" jest potwierdzenie własnego poczucia wyjątkowości w nieszczęściu i udowodnienie, że problem jest nierozwiązywalny, co zwalnia z wysiłku zmiany.

Gra "Kopnij mnie" jest bardziej subtelna i często nieświadoma. Gracz nieświadomie prowokuje innych do negatywnych reakcji krytyki, odrzucenia, złości aby potwierdzić swoje negatywne przekonania na własny temat. Może to być spóźnianie się na ważne spotkania, "zapominanie" o obowiązkach czy celowe drażnienie innych. "Wypłatą" jest potwierdzenie wewnętrznego scenariusza: "Wiedziałem, że nikt mnie nie lubi", "Zawsze mi się to przytrafia".

Wreszcie, gra "Drewniana noga" polega na usprawiedliwianiu swoich wad, błędów i braku działania rzekomymi, niezależnymi od siebie ograniczeniami. "Czego można oczekiwać od kogoś z takim dzieciństwem?", "Mam taki charakter, nic nie poradzę", "Jestem zbyt stary/młody na to". Psychologiczną "wypłatą" jest unikanie wysiłku, odpowiedzialności za zmianę i utrzymanie wygodnej pozycji ofiary, która nie musi się starać.

Co sprawia, że ta książka to lektura obowiązkowa? Zalety dzieła Berne'a

Po tych kilku dekadach od wydania, z perspektywy eksperta, mogę śmiało powiedzieć, że "W co grają ludzie" to książka, która ma wiele do zaoferowania współczesnemu czytelnikowi. Jej zalety sprawiają, że wciąż jest to pozycja, którą polecam każdemu, kto chce lepiej zrozumieć siebie i otaczający świat.

• Prostota i obrazowość języka: Berne w mistrzowski sposób wprowadza skomplikowane mechanizmy psychologiczne, używając prostego, przystępnego języka i trafnych metafor. Nie ma tu miejsca na akademicki żargon, co sprawia, że książka jest zrozumiała dla każdego, niezależnie od wykształcenia psychologicznego.
• Ponadczasowość prawd o ludzkiej naturze: Jak już wspomniałem, opisywane przez Berne'a wzorce zachowań są uniwersalne. Niezależnie od zmian społecznych czy technologicznych, podstawowe potrzeby i lęki człowieka pozostają te same. Dzięki temu książka jest tak samo aktualna dziś, jak była w latach 60.
• Praktyczne zastosowanie do analizy własnych zachowań i relacji: To nie jest tylko teoria. Czytając, niemal natychmiast zaczynamy rozpoznawać "gry" w swoim otoczeniu, a co ważniejsze w sobie. Książka staje się lustrem, w którym możemy przyjrzeć się własnym schematom komunikacji i interakcji.
• Potencjał do autentycznej zmiany: Uświadomienie sobie, w jakie gry gramy, jest pierwszym krokiem do ich przerwania. Berne nie tylko demaskuje, ale również wskazuje drogę do bardziej autentycznych, intymnych i satysfakcjonujących relacji, opartych na stanie Dorosłego. To potężne narzędzie do samorozwoju.
• Fundament dla wielu nurtów coachingu i terapii: Analiza Transakcyjna, której Berne jest twórcą, stała się podstawą dla wielu szkół terapeutycznych i technik coachingowych. Zrozumienie jej zasad to solidna baza dla każdego, kto pracuje z ludźmi lub chce rozwijać swoje umiejętności interpersonalne.

Czy teoria Berne'a przetrwała próbę czasu? Słabe strony i kontrowersje

Mimo niezaprzeczalnych zalet, żadne dzieło nie jest pozbawione potencjalnych słabych stron czy kontrowersji, a teoria Berne'a również spotkała się z krytyką. Uważam, że warto spojrzeć na nie obiektywnie, aby mieć pełen obraz.

• Archaiczny język i przykłady: Niektórzy krytycy wskazują, że język użyty w książce, a zwłaszcza przykłady opisanych gier, mogą wydawać się nieco archaiczne i niedostosowane do realiów XXI wieku. Faktycznie, niektóre scenki rodzajowe mogą brzmieć jak wyjęte z innej epoki, co dla młodszego czytelnika może być barierą w pełnym utożsamieniu się z treścią.
• Nadmierne upraszczanie ludzkiej psychiki: Pojawiają się zarzuty, że Berne nadmiernie upraszcza złożoność ludzkiej psychiki, sprowadzając bogactwo emocji i motywacji do prostych "gier" i "stanów Ja". Rzeczywiście, Analiza Transakcyjna, choć intuicyjna, nie zawsze oddaje pełną głębię ludzkiego doświadczenia, co może być postrzegane jako jej ograniczenie w kontekście bardziej złożonych problemów psychologicznych.
• Ryzyko etykietowania: Istnieje ryzyko, że czytelnicy, zwłaszcza ci mniej doświadczeni w psychologii, zaczną nadmiernie etykietować siebie i innych, przypisując im konkretne "gry" lub "stany Ja" bez głębszego zrozumienia kontekstu i dynamiki relacji. To może prowadzić do powierzchownych ocen zamiast do autentycznego zrozumienia.
• Mniejsza popularność w kręgach akademickich: Chociaż Analiza Transakcyjna jest bardzo popularna w psychoterapii i samorozwoju, w kręgach akademickich często jest traktowana z pewnym dystansem, nie zawsze zyskując status "mainstreamowej" teorii psychologicznej. Może to wynikać z jej przystępności i odejścia od bardziej złożonych modeli naukowych.

Dla kogo jest ta książka? Kto wyniesie z niej najwięcej?

Z perspektywy moich doświadczeń, mogę jasno wskazać, dla kogo książka Erica Berne'a "W co grają ludzie" będzie szczególnie wartościowa. To lektura, która ma potencjał, by zmienić sposób, w jaki postrzegamy siebie i innych, ale najlepiej rezonuje z konkretnymi grupami czytelników.

• Osoby zainteresowane samorozwojem: Jeśli chcesz lepiej zrozumieć swoje własne zachowania, motywacje i reakcje w relacjach, ta książka jest dla Ciebie. Pomoże Ci zidentyfikować nieświadome schematy i otworzy drogę do bardziej świadomego funkcjonowania.
• Osoby pragnące poprawić komunikację w związkach: Niezależnie od tego, czy chodzi o relacje romantyczne, rodzinne czy przyjacielskie, zrozumienie gier psychologicznych może radykalnie poprawić jakość komunikacji i pomóc w budowaniu głębszej intymności.
• Profesjonaliści w rozwoju zawodowym: Menedżerowie, coachowie, liderzy zespołów, nauczyciele czy specjaliści HR wszyscy, którzy na co dzień pracują z ludźmi, znajdą w Analizie Transakcyjnej cenne narzędzia do zarządzania konfliktami, budowania efektywnych zespołów i lepszego rozumienia dynamiki grupowej.
• Studenci kierunków psychologicznych, socjologicznych i pedagogicznych: Dla nich książka Berne'a stanowi doskonałe wprowadzenie do psychologii społecznej i interpersonalnej, oferując świeże spojrzenie na ludzkie interakcje, które uzupełnia bardziej tradycyjne podręczniki.
• Każdy, kto czuje się "uwięziony" w powtarzających się, negatywnych wzorcach relacji: Jeśli masz wrażenie, że w Twoim życiu ciągle powtarzają się te same konflikty lub rozczarowania w kontaktach z innymi, Berne może pomóc Ci zrozumieć, dlaczego tak się dzieje i jak to zmienić.

Werdykt końcowy: Czy w 2026 roku warto grać według zasad Berne'a?

Podsumowując, książka Erica Berne'a "W co grają ludzie" to dzieło o niezwykłej sile i trwałości. Jej największą zaletą jest bez wątpienia prostota, z jaką tłumaczy skomplikowane mechanizmy ludzkich interakcji, oraz uniwersalność opisanych wzorców, które pozostają aktualne pomimo upływu lat. Z drugiej strony, musimy pamiętać o potencjalnych wadach, takich jak nieco archaiczny język przykładów czy ryzyko nadmiernego upraszczania. Te elementy, choć istnieją, nie umniejszają jednak fundamentalnej wartości, jaką niesie ze sobą ta pozycja.

Moja jasna rekomendacja na rok 2026 brzmi: tak, książka Erica Berne'a jest wciąż aktualna i absolutnie warta uwagi. Jej lektura to nie tylko jednorazowe doświadczenie, ale prawdziwa inwestycja w samorozwój. Oferuje nam narzędzia do głębszego zrozumienia siebie i innych, co jest bezcenne w budowaniu bardziej świadomych, autentycznych i satysfakcjonujących relacji. W świecie pełnym złożoności i nieporozumień, "W co grają ludzie" pozostaje latarnią, która pomaga nam nawigować po zawiłościach ludzkiej psychiki i komunikacji. Warto ją przeczytać, aby przestać grać w nieświadome gry i zacząć żyć pełniej.