„Czerwony Kapturek” to jedna z najbardziej rozpoznawalnych baśni na świecie, której historia wydaje się być powszechnie znana. Jednak kiedy zadajemy sobie pytanie o jej autora, odpowiedź wcale nie jest prosta, a wręcz zaskakująco złożona. Przygotujcie się na podróż przez wieki, która ujawni, dlaczego nie ma jednego „prawdziwego” twórcy tej opowieści i jak ewoluowała ona od mrocznych ludowych podań po znane nam dziś wersje.
Kto jest prawdziwym autorem „Czerwonego Kapturka”? Nie ma jednej, prostej odpowiedzi.
- Baśń „Czerwony Kapturek” nie ma jednego, pierwotnego autora; wywodzi się z ustnych tradycji ludowych Europy.
- Charles Perrault jako pierwszy spisał i opublikował baśń w 1697 roku, nadając jej moralizatorski charakter z tragicznym finałem.
- Bracia Grimm stworzyli najpopularniejszą wersję w 1812 roku, wprowadzając postać myśliwego i szczęśliwe zakończenie.
- Pierwotne ludowe wersje były znacznie mroczniejsze, zawierały elementy kanibalizmu i podteksty erotyczne.
- Wersje Perraulta i Grimmów różnią się fabułą, zakończeniem, przesłaniem moralnym i docelowym odbiorcą.
Dlaczego proste pytanie o autorstwo ma skomplikowaną odpowiedź?
Kiedy ktoś pyta mnie o autora „Czerwonego Kapturka”, zawsze uśmiecham się pod nosem, bo wiem, że za tym prostym pytaniem kryje się fascynująca, wielowarstwowa historia. Otóż, wbrew pozorom, nie ma jednego nazwiska, które moglibyśmy wskazać jako jedynego i wyłącznego twórcę tej baśni. „Czerwony Kapturek” to opowieść, która narodziła się w ustnych tradycjach ludowych Europy, przekazywana z pokolenia na pokolenie, ewoluując i zmieniając się w zależności od regionu i opowiadającego. To sprawia, że szukanie jednego „pierwotnego” autora jest jak próba złapania wiatru niemożliwe.
Od ludowej opowieści do światowego fenomenu: krótka historia baśni
Zanim „Czerwony Kapturek” trafił na papier i stał się globalnym fenomenem, był anonimową opowieścią snutą przy ogniskach, w wiejskich chatach, w różnych zakątkach kontynentu. Te ludowe podania, często znacznie bardziej surowe i brutalne niż znane nam dziś adaptacje, były żywym organizmem. Każdy opowiadający mógł dodać coś od siebie, zmienić szczegóły, dostosować do lokalnych wierzeń czy potrzeb. Dopiero z czasem, wraz z rozwojem piśmiennictwa i rosnącym zainteresowaniem folklorem, baśnie zaczęły być spisywane. To właśnie ten moment, kiedy ustna tradycja zderzyła się z literaturą, jest kluczowy dla zrozumienia, dlaczego mamy dziś do czynienia z wieloma „autorami” i wersjami tej samej historii.
Charles Perrault: człowiek, który jako pierwszy spisał legendę
Kim był Charles Perrault i dlaczego jego rola jest kluczowa?
Charles Perrault, francuski pisarz żyjący w XVII wieku, jest postacią absolutnie fundamentalną w historii „Czerwonego Kapturka”. To właśnie on, jako pierwszy, podjął się trudu spisania tej ludowej opowieści i nadania jej formy literackiej. Perrault nie był jedynie „kolekcjonerem” baśni; był twórcą, który świadomie kształtował te historie, dostosowując je do wrażliwości i oczekiwań ówczesnego dworu królewskiego oraz społeczeństwa. Jego praca była przełomowa, ponieważ to dzięki niemu „Czerwony Kapturek” przestał być wyłącznie ustną legendą i zyskał status dzieła literackiego, dostępnego szerszej publiczności.
"Bajki Babci Gąski" (1697): jak wyglądała pierwsza spisana wersja?
Wersja Perraulta ukazała się w 1697 roku w zbiorze zatytułowanym „Bajki Babci Gąski” (oryg. „Contes de ma mère l'Oye”). Była to opowieść o charakterze wyraźnie moralizatorskim, skierowana przede wszystkim do młodych kobiet, stanowiąc dla nich przestrogę. Perrault, jako człowiek swojej epoki, doskonale rozumiał społeczne konwenanse i zagrożenia, jakie czyhały na młode, niezamężne dziewczęta. Jego „Czerwony Kapturek” był więc nie tylko rozrywką, ale przede wszystkim narzędziem edukacyjnym, mającym uczyć ostrożności i posłuszeństwa.
Mroczny finał i surowy morał: dlaczego w tej wersji nie ma szczęśliwego zakończenia?
To, co najbardziej wyróżnia wersję Charlesa Perraulta, to jej tragiczny i bezkompromisowy finał. W tej adaptacji wilk po prostu pożera zarówno babcię, jak i Czerwonego Kapturka, a na scenie nie pojawia się żaden myśliwy, który mógłby uratować bohaterki. Perrault nie bawił się w półśrodki. Jego surowy morał był jasny i bezpośredni: „Z tego wynika, że dzieci, a zwłaszcza młode dziewczęta, piękne, dobrze wychowane, nie powinny nigdy słuchać nieznajomych, bo inaczej wilk może je pożreć”. W XVII-wiecznym kontekście francuskim, gdzie „zobaczyć wilka” było eufemizmem na utratę dziewictwa, przesłanie to miało wyraźne podteksty seksualne, będąc przestrogą przed uwodzicielami i niebezpieczeństwami świata zewnętrznego. To była lekcja, która miała pozostać w pamięci na długo.
Bracia Grimm: jak stworzyli najsłynniejszą wersję bajki
Dlaczego to wersja Grimmów podbiła serca czytelników na całym świecie?
Minęło ponad sto lat od publikacji Perraulta, gdy na scenę wkroczyli niemieccy językoznawcy i badacze folkloru, Jacob i Wilhelm Grimm. Ich wersja, zatytułowana „Rotkäppchen” (Czerwony Kapturek), ukazała się w 1812 roku w słynnym zbiorze „Baśnie braci Grimm”. To właśnie ta adaptacja, oparta na opowieściach zasłyszanych m.in. od sióstr Hassenpflug, stała się najbardziej rozpoznawalna i popularna na świecie. Bracia Grimm, w przeciwieństwie do Perraulta, skupiali się na zbieraniu i zachowywaniu ludowych opowieści w formie, która miała być bardziej przystępna i pedagogiczna dla szerszej publiczności, w tym dla dzieci. Ich metodyka i dbałość o szczegóły sprawiły, że ich baśnie, w tym „Czerwony Kapturek”, zyskały ogromną międzynarodową popularność i stały się kanonem.
Myśliwy wkracza do akcji: kluczowa zmiana, która odmieniła wszystko
Najważniejszą i najbardziej znaczącą zmianą, jaką bracia Grimm wprowadzili do historii „Czerwonego Kapturka”, było pojawienie się postaci myśliwego. To on, słysząc dziwne odgłosy z chatki babci, wkracza do akcji, rozcina brzuch wilkowi i w ten sposób ratuje zarówno babcię, jak i wnuczkę. Ten element całkowicie odmienił fabułę i zakończenie baśni, wprowadzając element nadziei i sprawiedliwości. Co więcej, bracia Grimm dodali także drugą część opowieści, w której Kapturek, bogatszy o doświadczenia, wspólnie z babcią przechytrza kolejnego wilka. Dzięki temu baśń zyskuje nie tylko szczęśliwe zakończenie, ale także wzmocnione przesłanie o nauce na błędach i sprycie.
Posłuszeństwo i przestroga: jakie przesłanie niosła baśń według niemieckich badaczy?
Moralne przesłanie wersji braci Grimm było inne niż u Perraulta. Chociaż nadal zawierało element przestrogi, główny nacisk położono na posłuszeństwo wobec rodziców i przestrzeganie zasad. Kapturek jest karcony za zbaczanie ze ścieżki i rozmawianie z wilkiem, co jest bezpośrednim odzwierciedleniem nieposłuszeństwa. Ostateczny triumf dobra nad złem, dzięki interwencji myśliwego, wzmacniał wiarę w porządek świata i sprawiedliwość. Baśń Grimmów miała uczyć dzieci, że przestrzeganie zasad i słuchanie starszych jest kluczem do bezpieczeństwa, a zło w końcu zostanie ukarane.
Perrault kontra Grimm: kluczowe różnice w dwóch najważniejszych wersjach
Porównanie fabuły: kto umiera, a kto przeżywa?
Patrząc na te dwie kluczowe wersje, od razu widać fundamentalne różnice, które ukształtowały nasze postrzeganie „Czerwonego Kapturka”. Poniżej przedstawiam ich zestawienie, aby uwypuklić te kontrasty:
| Aspekt | Wersja Charlesa Perraulta | Wersja Braci Grimm |
|---|---|---|
| Zakończenie | Tragiczne; wilk pożera Kapturka i babcię. | Szczęśliwe; myśliwy ratuje Kapturka i babcię. |
| Obecność myśliwego | Brak postaci myśliwego. | Myśliwy jest kluczową postacią, ratującą bohaterki. |
| Los głównych bohaterów | Obie giną. | Obie przeżywają i uczą się na błędach. |
| Druga część opowieści | Brak. | Kapturek przechytrza drugiego wilka. |
Zestawienie morałów: przestroga przed uwodzicielem czy nauka posłuszeństwa?
Morały obu wersji, choć na pierwszy rzut oka podobne, w rzeczywistości różnią się znacząco. Perrault oferował bezkompromisową przestrogę przed uwodzicielami i niebezpieczeństwami świata dorosłych, szczególnie dla młodych kobiet. Jego baśń była mrocznym ostrzeżeniem, które miało budzić lęk i uczyć ostrożności w kontaktach z obcymi, mając silny podtekst seksualny, zrozumiany w kontekście XVII-wiecznej Francji. Bracia Grimm natomiast skupili się na nauce posłuszeństwa wobec rodziców i przestrzegania zasad. Ich przesłanie było bardziej uniwersalne i skierowane do dzieci, podkreślając wagę dobrych manier i konsekwencji nieposłuszeństwa, ale jednocześnie oferując nadzieję na odkupienie i sprawiedliwość.
Kto jest głównym odbiorcą? Młode panny u Perraulta, dzieci u Grimmów
Różnice w fabule i morałach naturalnie prowadziły do różnic w docelowej grupie odbiorców. Wersja Perraulta była wyraźnie skierowana do młodych panien, które wkraczały w dorosłe życie i musiały być świadome zagrożeń. Jej ton był poważny, a przesłanie miało charakter wychowawczy w kontekście społecznym. Z kolei baśń braci Grimm, ze swoim szczęśliwym zakończeniem i wyraźnym podziałem na dobro i zło, była przeznaczona głównie dla dzieci. Miała ona uczyć podstawowych zasad moralności, posłuszeństwa i konsekwencji złych wyborów, ale w sposób, który nie był aż tak traumatyczny i oferował pozytywne rozwiązanie.
Jeszcze mroczniejsze niż myślisz: co kryły pierwotne ludowe wersje
Zanim pojawili się literaci: opowieści przekazywane z ust do ust
Zanim Charles Perrault i bracia Grimm spisali swoje wersje, „Czerwony Kapturek” istniał w niezliczonych wariantach jako ustna opowieść ludowa. Te pierwotne baśnie były znacznie bardziej surowe, brutalne i często pozbawione jakichkolwiek ugrzecznień. Przekazywane z ust do ust, w różnych regionach Europy, przybierały formy odzwierciedlające lokalne lęki, wierzenia i tabu. To właśnie w tych anonimowych, niecenzurowanych wersjach kryją się najbardziej szokujące elementy, które zostały usunięte z późniejszych, literackich adaptacji.
Kanibalizm i erotyka: szokujące motywy usunięte z popularnych adaptacji
- Kanibalizm: W niektórych pierwotnych wersjach wilk nie tylko pożera babcię, ale także podaje Kapturkowi do zjedzenia jej ciało i do wypicia jej krew, często w formie „mięsa” i „wina”. Dziewczynka, nieświadoma podstępu, staje się w ten sposób współuczestniczką makabrycznego aktu. To motyw, który wstrząsa i pokazuje, jak bardzo pierwotne baśnie różniły się od tych, które znamy dziś.
- Wyraźne podteksty erotyczne: Ludowe wersje często zawierały bardzo wyraźne podteksty seksualne, znacznie bardziej dosłowne niż subtelne aluzje Perraulta. Wilk bywał uosobieniem drapieżnego uwodziciela, a cała historia mogła być interpretowana jako opowieść o utracie niewinności, a nawet gwałcie. Elementy takie jak rozbieranie się Kapturka na polecenie wilka czy wspólne leżenie w łóżku były obecne w wielu wariantach.
Sprytna dziewczynka zamiast ofiary: jak bohaterka radziła sobie bez pomocy myśliwego?
Co ciekawe, w wielu ludowych wersjach dziewczynka wcale nie była bezbronną ofiarą czekającą na ratunek. Często to jej własny spryt pozwalał jej uciec przed wilkiem. Na przykład, Kapturek prosił wilka o pozwolenie na wyjście na zewnątrz, aby załatwić potrzebę, a następnie uciekał lub wiązał ciężki kamień do drzwi, aby wilk nie mógł go otworzyć. Te wersje podkreślały zaradność i inteligencję młodej bohaterki, która potrafiła samodzielnie stawić czoła zagrożeniu, bez potrzeby interwencji męskiego wybawcy.
Czerwony Kapturek w Polsce: czy mamy własne adaptacje tej historii?
Jan Brzechwa i jego humorystyczna adaptacja
Oczywiście, „Czerwony Kapturek” znalazł swoje miejsce również w polskiej literaturze dziecięcej. Jedną z najbardziej znanych i lubianych adaptacji jest ta autorstwa Jana Brzechwy. Polski poeta, znany ze swojego niezwykłego poczucia humoru i mistrzostwa wierszowanej formy, stworzył wersję, która znacząco złagodziła brutalność oryginału, nadając jej lekki i zabawny charakter. Brzechwa, pisząc dla najmłodszych, świadomie unikał mrocznych i przerażających elementów, które były obecne w pierwotnych baśniach.
Wilk w warszawskim zoo, czyli jak złagodzono brutalność oryginału
Najbardziej charakterystyczną zmianą w wersji Brzechwy jest zakończenie. Zamiast krwawego rozcinania brzucha wilkowi, myśliwy w jego adaptacji postępuje znacznie bardziej humanitarnie. Każe wilkowi wypluć babcię i wnuczkę, a następnie... oddaje go do warszawskiego zoo. To genialne posunięcie Brzechwy całkowicie zmienia ton opowieści, czyniąc ją mniej straszną, a bardziej edukacyjną i humorystyczną. Wilk trafia do miejsca, gdzie nie może już nikomu zagrozić, a dzieci uczą się, że nawet złe postępki mogą mieć konsekwencje inne niż śmierć, co jest pięknym przykładem złagodzenia pierwotnej brutalności na potrzeby młodego odbiorcy.
Kto jest „prawdziwym” autorem Czerwonego Kapturka?
Podsumowanie ewolucji baśni: od anonimowej legendy do literackich arcydzieł
Po tej podróży przez wieki i wersje, myślę, że staje się jasne, że na pytanie o „prawdziwego” autora „Czerwonego Kapturka” nie ma jednej, prostej odpowiedzi. Ta baśń jest efektem zbiorowej twórczości ludowej, która przez stulecia ewoluowała w ustnych przekazach. Charles Perrault i bracia Grimm nie tyle „napisali” Czerwonego Kapturka od podstaw, co raczej „spisali” i „zaadaptowali” istniejące już opowieści, nadając im formę literacką i własne przesłanie moralne. Każda z tych adaptacji, od mrocznych ludowych podań po ugrzecznione wersje dla dzieci, jest częścią bogatej historii tej niezwykłej opowieści.
Przeczytaj również: Czesław Janczarski: Autor "Jak Wojtek został strażakiem" i Misiów Uszatków
Dlaczego historia Czerwonego Kapturka wciąż fascynuje i jest opowiadana na nowo?
Fenomen „Czerwonego Kapturka” trwa niezmiennie, a baśń nadal fascynuje badaczy, artystów i czytelników na całym świecie. Dlaczego? Myślę, że kluczem jest jej uniwersalna symbolika. Opowieść o niewinnej dziewczynce w czerwonym płaszczu, która wyrusza w niebezpieczną podróż przez las, jest metaforą dojrzewania, konfrontacji z zagrożeniem, a także pożądania i lęku. Wilk symbolizuje pierwotne instynkty, dziką naturę i niebezpieczeństwa, które czyhają poza bezpiecznym domem. Te uniwersalne motywy sprawiają, że „Czerwony Kapturek” jest wciąż aktualny, inspirując nowe adaptacje, analizy psychoanalityczne i dzieła sztuki, które na nowo interpretują tę ponadczasową historię.
